Kréol dann lékol La Rénion/Créole à l'école à La Réunion
Térla 2-3 linformasion (rienk 2-3) pou sat i voudré 2-3 baz sï la lang kréol La Rénion. Pou sat i vë alé plïs loin nou konsèy azot lir inn gramèr oubien in liv konjïgézon sï le kréol rénioné.
Nou lé pa bann spésialist an konjïgézon ou an gramèr. Alors pou ékrir paj la, nou la inspir anou prinsipalman le travay bann shèrshër an gramèr é an konjïgèzon é anparmi prinsipalman:
RAMASSAMY, Ginette, Syntaxe du créole réunionnais, analyse de corpus d'unilingues créolophones, Thèse de doctorat, Université Paris V, 1985.
Grammaire comparée de Ginette Ramassamy et Patrick Bègue sur la page information LVR premier degré sur le site académique
STAUDACHER-VALLIAMEE, Gillette, Grammaire du créole réunionnais, Paris:Sedes, Université de La Réunion, 2004.
Conjugaison du créole réunionnais.pdf
Bien antandï, tout bann zérër noré dann paj la, anou minm lotër.
Siouplé, done la min: si néna in spésialist la lang kréol i lir paj la, é si lï oi nou la fé in lérër, siouplé, di anou.
Remark: nou la ansèrv bann mo i ansèrv an fransé pou inn leson konjïgézon (ex: pronom, prézan, fïtïr, indis prévérbal, ...). Nou la pa voulï invant in métalangaj pou la gramèr le kréol.
_______________________________________________________________________________________________________________________________________________________
An kréol rénioné an jénéral néna in lindis (inn ti mo) devan le vérb. I apèl sa in lindis prévérbal (akoz lï lé devan le vèrb). Par exanp, pou le prézan, lindis "i" i anons in vérb daksion (ex: banna i manj, marmay i koz).
________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
List bann pronom:
Remark: nou la mèt an karaktèr gra bann pronom for.
| Bann pronom pérsonèl sïjé | Bann pronom pérsonèl konpléman | Bann pronom posésif | |
| 1é pérsone singïlié |
Moin M' |
Amoin |
Lémiène/lamiène Sat-moin/sèt-moin |
| 2ème pérsone singïlié |
Ou, vou, toué V', t' |
Aou, avou, atoué |
Létiène/latiène Lévot/Lavot Sat-ou/sèt-ou |
| 3ème pérsone singïlié | Li, lu, èl | Ali, alu, aèl |
Lésiène/lasiène Sat-li/sèt-li/sat-lu/sèt-lu/sat-èl/sèt-èl
|
| 1é pérsone plurièl |
Nou N' |
Anou | Lénot/lanot
Sat-nou/sèt-nou
|
| 2ème pérsone plurièl | Zot | Azot |
Sat-zot/sèt-zot
|
| 3ème pérsone plurièl | Banna, zot | Azot, banna |
Sat-zot/sèt-zot
|
| Remark: |
"m', v', t', n' " i tonb bann pronom pérsonèl i ansèrv sanm lindis prévérbal "i". Mi (kontraksion de "moin i" i done "m'i"), vi (kontraksion de "vou i" i done "v'i"), ti (kontraksion de "toué i" i done "t'i"), ni (kontraksion de "nou i" i done "n'i") sé bann pronom pérsonèl kontrakté sanm lindis prévérbal "i". Kinm si nou ékrir "mi, vi, ti, ni" (sétadir si nou kol ansanb le pronom pérsonèl é lindis prévérbal) i fo konèt bann mo la sé bann kontraksion 2 mo na poin la minm valër gramatikal (inn lé pronom pérsonèl sïjé, lot lé indis prévérbal).
|
Bann pronom pérsonèl konpléman i ékrir an rienk in mo: Exanp: Mi done Tikok in bonbon : mi done alï Alï i ranplas Tikok Alors kan i ékrir an 2 mo bann pronom pérsonèl konpléman (konm "a ou", "a èl", "a nou", "a zot") i réspèkt pa la gramèr la lang kréol La Rénion. |
_______________________________________________________________________________________________________________________________________________________
Vèrb lé:
| Prézan | Pasé | Fïtïr | Kondisionèl | |
| Moin | Lé | Té, lété | Sar, sra, sora | Sré |
| Ou, toué, vou | " | " | " | " |
| Li, lu, èl | " | " | " | " |
| Nou | " | " | " | " |
| Zot | " | " | " | " |
| Banna, zot | " | " | " | " |
________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
Vèrb néna/nana/na:
| Prézan | Pasé | Fïtïr | Kondisionèl | |
| Moin | Néna/nana/na | Lavé/navé | Nora | Noré |
| Ou, toué, vou | " | " | " | " |
| Li, lu, èl | " | " | " | " |
| Nou | " | " | " | " |
| Zot | " | " | " | " |
| Banna, zot | " | " | " | " |
________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
Le prézan
| Prézan | Exanp | |
|
Moin m' |
i + vèrb |
Moin i kour Mi kour |
|
Ou, toué, vou T', v' |
" |
ou (i) dor Toué, vou i dor Ti, vi dor |
| Li, lu, èl | " |
Li, lu (i) dans El i dans |
|
Nou N' |
" |
Nou (i) travay Ni travay |
| Zot | " |
Zot i bingn |
| Banna, zot | " | Banna, zot i amïz |
______________________________________________________________________________________________________________________________________________________
Le prézan progrésif:
| Prézan progrésif 1 | Prézan progrésif 2 | |
| Moin | Lapou, lapo, lapré, apo, pou, po, pré + vérb | Lé antrinn + vèrb |
| Ou, toué, vou | " | " |
| Li, lu, èl | " | " |
| Nou | " | " |
| Zot | " | " |
| Banna, zot | " | " |
_________________________________________________________________________________________________________________________________
Le pasé (lékivalan "l'imparfait" an fransé)
| Forme baziléktal (le plïs loin le fransé) | ||
| Exanp èk le vèrb shant | ||
| Moin | té (i) + vérb | moin té (i) shant |
| Ou, vou, toué | " | ou, vou, toué té (i) shant |
| Li, lu, èl | " | Li, lu, èl té (i) shant |
| nou | " | nou té (i) shant |
| Zot | " | Zot té (i) shant |
| Banna, zot | " | Banna, zot té (i) shant |
| Forme akroléktal (le plïs pré le fransé) | |||
| Remark | Exanp èk le vèrb shant | ||
| M' | i + vérb forme long | Mi shanté | |
| Ou, v', t' | " |
Ou (i) shanté Vi, ti shanté |
|
| Li, lu, èl | " |
Li, lu (i) shanté El i shanté |
|
| nou, n' | " |
Nou (i) shanté Ni shanté |
|
| Zot | " | Zot i shanté | |
| Banna, zot | " | Banna, zot i shanté |
_______________________________________________________________________________________________________________________________________________________
Le pasé (lékivalan "le passé composé" an fransé)
| Exanp | ||
| Moin | la + vérb (forme long si na poin konpléman par dérièr, forme kourt si néna konpléman par dérièr) |
Moin la shanté Moin la shant inn romans |
| Ou, vou, toué | " |
Ou la shanté Ou la shant in maloya |
| Li, lu, èl | " |
Li la shanté Li la shant in séga |
| Nou | " |
Nou la shanté Nou la shant in gayar maloya |
| Zot | " |
Zot la shanté Zot la shant in gayar séga |
| Banna, zot | " |
Banna la shanté Banna la shant in séga |
_______________________________________________________________________________________________________________________________________________________
Le futur, futur non akonpli
| Exanp | forme kontrakté | ||
| Moin | va + Vèrb | Moin va dormir | Ma (Moin va) dormir |
| Ou, toué | " | Ou va travay | Ta (toué va)travay |
|
Li, lu,èl |
" |
Li/lu/èl va pinn |
|
| Nou | " | Nou va manjé | Na (nou va) manjé |
| Zot | " | Zot va kourir | |
| Banna, zot | " | Banna/zot va lir |
______________________________________________________________________________________________________________________________________________________
Le futur "immédiat", futur prospéktif
| Exanp | ||
| M' |
i sa/sar/sava + vérb |
Mi sa/sar/sava aprann lékol |
| Ou, v', t' |
(i) sa/sar/sava + vérb |
Ou sa/sar/sava travay Ti sa/sar/sava travay Vi sa/sar/sava travay |
| Li, lu, èl |
(i) sa/sar/sava + vèrb |
Li sa/sar/sava dormir lu sa/sar/sava dormir El i sa/sar/sava dormir |
| Nou, n' |
(i) sa/sar/sava + vèrb |
Ni sa/sar/sava gard télé Nou sa/sar/sava gard télé |
| Zot |
i sa/sar/sava + vèrb |
Zot i sa/sar/sava nétoyé |
| Banna, zot |
i sa/sar/sava + vèrb |
Banna i sa/sar/sava voté Zot i sa/sar/sava voté |
______________________________________________________________________________________________________________________________________________________
Le kondisionèl non akonpli
| Exanp | ||
| M' | i + vèrb + ré | mi travayré |
| Ou, v', t' | " |
ou (i) dormiré vi, ti dormiré |
| Li, lu, èl | " |
l'i manjré lu (i) manjré èl i manjré |
| Nou, n' | " |
nou (i) manjré ni manjré |
| Zot | " | zot i manjré |
| Banna, zot | " | banna, zot i manjré |
_____________________________________________________________________________________________________________________________________________________
Le kondisionèl akonpli
| Exanp | ||
| Moin | noré/loré + vèrb | Moin noré/loré travay |
| Ou | " | Ou noré/loré dormi |
| Li, lu, èl | " | Li/lu/èl noré/loré manjé |
| Nou | " | Nou noré/loré téléfoné |
| Zot | " | Zot noré/loré fé kui manjé |
| Banna, zot | " | Banna/zot noré/loré aranj loto |
____________________________________________________________________________________________________________________________________________________
Le kondisionèl términatif
| Exanp | ||
| Moin | noré/loré té fine + vèrb | Moin noré/loré té fine ariv la kaz |
| Ou, vou | " | Ou/vou noré/loré té fine fé kui manjé |
| Li, lu, èl | " | Li/lu/èl noré/loré té fine shanj marmay |
| Nou | " | Nou noré/loré té fine bingn anou |
| Zot | " | Zot noré/loré té fine téléfoné |
| Banna, zot | " | Banna/zot noré/loré té fine tras an dsandan |
__________________________________________________________________________________________________________________________________________________
Le kondisionèl progrésif
| Exanp | ||
| Moin | noré/loré té pou/po + vérb forme long | moin noré té pou travayé |
| Ou, vou | " | ou loré té po manjé |
| Li, lu, èl | " | èl noré té po dansé |
| Nou | " | nou noré té pou shanté |
| Zot | " | zot noré té pou dormir |
| Banna, zot | " | banna noré té po graté |
_____________________________________________________________________________________________________________________________________
2-3 règ gramèr (tarde pa i ariv)